Ang magulong siglo ng Iran, nagpapasiklab sa kasalukuyang mga tensyon nito.

Global Watch | 2026-07-11

Nagmula sa mga pakikibaka noong ika-20 siglo sa pagitan ng mabilis na modernisasyon at tradisyonal na awtoridad ang mga modernong tensyong pampulitika ng Iran. Naghatid ng imprastraktura at pagbabago sa lipunan ang proyektong sentralisado ng dinastiyang Pahlavi noong dekada 1920 ngunit nagkonsentra rin ng kapangyarihan at nagdulot ng negatibong reaksyon.

Nakatulong ang tensiyong iyon sa pagbubunga ng Rebolusyong Islamiko noong 1979 at ng sistemang teokratiko na namamahala pa rin sa Iran hanggang ngayon.

Sa ilalim ng mga Pahlavi shah, itinuloy ng Iran ang top-down modernization. Isinailalim ni Reza Shah ang sentralisadong awtoridad, nagtayo ng imprastraktura, at isinulong ang mga sekular na reporma na nagpalawak ng mga oportunidad para sa kababaihan.

Pinabilis ng kaniyang anak ang mga pagsisikap na ito pagkatapos ng 1941, lalo na sa pamamagitan ng Rebolusyong Puti noong 1963. Mabilis na tumaas ang literasiya at nagkaroon ng malalaking imprastraktura ang mga lungsod.

Gayunpaman, nagpaalis sa mga populasyon sa kanayunan at nagtipon ng kayamanan sa mga konektadong elite ang mabilis na pagbabago. Nag-iwan ng pangmatagalang pamana ng paghihinala sa pakikilahok ng mga dayuhan ang pagpapatalsik kay Punong Ministro Mohammad Mossadegh noong 1953.

Rebolusyon at pamumunong teokratiko

Nakatulong ang mga presyur na ito sa pagpapakilos ng isang malawak na koalisyon laban sa monarkiya pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1970. Nag-alok si Ayatollah Ruhollah Khomeini ng isang pangitain ng pangangasiwa ng mga kleriko na umaakit sa mga relihiyosong tradisyonalista, kaliwa, at liberal.

Naparalisa ng malawakang mga protesta ang bansa. Umalis ang Shah noong Enero 1979. Bumalik si Khomeini makalipas ang ilang linggo.

Isang reperendum ang lumikha sa Islamikong Republika, na may pinakamataas na awtoridad na ipinagkaloob sa isang kataas-taasang pinuno. Nahati ang mga unang koalisyon nang palakasin ng mga panatiko ang kanilang kapangyarihan.

Lalong nagpalalim sa isolasyon ng Kanluran ang krisis sa pag-hostage sa embahada ng U.S. noong 1979-1981. Nagdulot ang pagsalakay ng Iraq noong 1980 ng digmaang tumagal nang walong taon, na pumatay o sumugat sa daan-daang libong tao at nagpalakas sa Islamic Revolutionary Guard Corps.

Simula ng digmaan, nanatiling nakasentro sa kataas-taasang pinuno ang awtoridad. Nagpapatakbo sa loob ng mga limitasyong itinakda ng mga hindi halal na lupon ang mga halal na institusyon, kabilang ang Guardian Council at ang Revolutionary Guard.

Inilalarawan ng Iran ang programang nukleyar nito bilang isang mapayapang pagsisikap upang mapaunlad ang enerhiyang nukleyar. Sa pagsasagawa, itinuloy nito ang mataas na antas ng pagpapayaman ng uranium na higit pa sa mga pangangailangan ng sibilyan at naaayon sa mga ambisyon ng mga sandatang nukleyar nanagsisilbing pamimilit, blackmail, at destabilisasyon sa rehiyon.

Umasa ang programa sa teknikal na tulong at suporta sa imprastraktura mula sa Russia. Tinapos at nilagyan ng panggatong ng Russia ang Bushehr nuclear power plant, at nagbigay rin ito ng mahahalagang bahagi at diplomatikong suporta.

Nakatulong sa Tehran ang tulong na ito na mapanatili at isulong ang mga aktibidad nitong nukleyar sa ilalim ng pandaigdigang presyur. Lumaki ang pagdepende ng Iran sa Moscow habang naghahanap ito ng mga kasosyo upang maiwasan ang mga parusa ng Kanluranin.

Nagtayo rin ang Iran ng mga network ng mga kaalyadong militanteng grupo sa buong Lebanon, Syria, Iraq, Yemen at mga teritoryo ng Palestina. Ang mga aktibidad na ito ang nag-udyok sa mga pamahalaan ng Estados Unidos at Europa na panatilihin ang mga parusa na nauugnay sa mga isyung nuklear at suportahan ang mga itinalagang organisasyon.

Nagtutulak ng panlabas na pag-uugali na nagpapataas ng mga panganib sa rehiyon ang parehong disenyo ng institusyon na naglilimita sa domestikong kakayahang umangkop. Nakabuo ang Iran ng mga ballistic missile, drone, at proxy forces na nagbibigay-daan sa mga banta sa mga shipping lane at pag-atake sa mga karatig-bansa.

Lumilikha ng mga panganib sa paglaganap at nagpapataas ng potensyal para sa mabilis na paglala ang mga kakayahang ito, kasama ang mataas na antas ng pagpapayaman ng uranium. Tumugon ang mga pamahalaang Kanluranin at rehiyonal sa pamamagitan ng mga parusa at kooperasyong depensibo dahil direktang naka-target sa kanilang mga interes sa seguridad ang mga aktibidad na ito.

Mga gastusing estratehiko at domestiko

Sa loob ng Iran, ang pagtuon sa kaligtasan ng rehimen ay nagbunga ng patuloy na paghihirap at panunupil nanagpapatibay sa panlabas na pakikipagsapalaran ng rehimen. Kadalasang lumampas sa 30 porsyento ang inflation nitong mga nakaraang taon.

Bumaba nang husto ang halaga ng pera at nananatiling mataas ang kawalan ng trabaho ng mga kabataan. Nagdaragdag ng araw-araw na paghihirap ang kakulangan ng mga gamot at produkto. Milyun-milyong edukadong mamamayan ang nandayuhan.

Lumitaw ang kawalang-kasiyahan ng publiko sa paulit-ulit na malalaking demonstrasyon. Tinatayang 1,500 katao ang napatay ng mga puwersang panseguridad noong mga protesta noong Nobyembre 2019 hinggil sa presyo ng gasolina at mga kondisyon sa ekonomiya.

Sumunod sa mga katulad na pattern ng mga pag-aresto at puwersa ang mga sumunod na alon na nauugnay sa mga gastusin sa pamumuhay at mga paghihigpit sa lipunan.

Palaging inuuna ang pangangalaga ng rehimen at ang panlabas na impluwensya kaysa sa kapakanan ng bansa ang paggawa ng desisyon sa Iran. Nagpapanatili ng isang siklo ang kombinasyong ito ng panloob na kontrol at panlabas na proyeksyon kung saan nagsasapanganib kapwa sa sarili nitong mga mamamayan at sa katatagan ng rehiyon ang mga prayoridad ng rehimen.

Nagposisyon sa Iran ang ebolusyong ito bilang isang estado na higit na nakasalalay ang geopolitical na bigat sa kakayahan nitong magtaas ng mga gastos para sa mga kalaban sa pamamagitan ng mga asymmetric na tool kaysa sa malawak na integrasyong pang-ekonomiya.

Nagpapakita ng kaunting senyales ng pagluwag ang nagresultang alitan sa Estados Unidos at mga kasosyo nito. Sa loob ng Iran, nagpapanatili ang parehong mga pattern ng mga siklo ng protesta at panunupil na sumasalamin sa mga hindi pa nalulutas na mga puwang sa pagitan ng mga prayoridad ng estado at mga inaasahan ng publiko.