Buong bansa nag-alsa: Sawang-sawa na sa mga kapalpakan ng pera ng Tehran

Ayon sa Global Watch | 2026-02-02

Hinaharap ng Iran ang mga sunod-sunod at magkakaugnay na krisis na nagtulak sa mamamayan nito sa sukdulan ng kanilang pagtitiis. Ang pagbagsak ng rial ng Iran, mataas na inflation, at lumiliit na kita ay sumira sa pang-araw-araw na pamumuhay -- ginawang usaping survival ang dating karaniwang pamimili.

Ang mga problemang pang-ekonomiya, na pinalala ng maraming taon ng katiwalian at maling pamamahala, ay nagsanib na ngayon sa galit ng taumbayan. Dahil dito, sumiklab ang mga protesta na kumalat sa buong bansa.

Pagsapit ng kalagitnaan ng Enero 2026, matapos ang ilang linggong kaguluhan at iniulat na pagkamatay ng humigit-kumulang 3,500 na nagpoprotesta, ang sanhi ng mga protesta ay hindi na maikakaila: ang makasaysayang pagbagsak ng rial ng Iran.

Noong kalagitnaan ng Enero, umabot sa halos 1.65 milyon kada US dollar ang halaga ng rial ng Iran sa open market. Dahil sa pagbagsak ng halaga nito, naging napakataas ng presyo ng mga pangunahing bilihin na hindi na kayang abutin ng malaking bahagi ng populasyon.

Ang nagsimula bilang problemang pang-ekonomiya, ngayon ay nauwi na sa malinaw na hindi pagtanggap sa mga kapalpakan ng rehimen.

Pagbagsak ng rial

Ang pagbagsak ng rial ng Iran ay simbolo ng isang sistemang tuluyan nang gumuho.

Simula noong 2020, bumaba ang halaga ng rial ng halos 800%, kaya hindi na ito nagagamit sa labas ng Iran at nananatiling lubhang hindi matatag kahit sa loob ng bansa.

Hindi tuluyang nawawala ang halaga ng pera hangga’t may pamahalaan pa, ngunit ang matinding pagbagsak ng kakayahang bumili ng rial ay nagdulot ng araw-araw na paghihirap sa milyun-milyong Iranian.

Mas bumilis ang pagbagsak ng halaga ng rial noong 2025, at nawalan ito ng halos 45% ng halaga sa loob ng taong iyon. Pagsapit ng Disyembre, umabot sa 1.42 milyon rial ang kada US dollar, na nagdulot ng pagsiklab ng mga protesta at pagbibitiw ng gobernador ng Central Bank.

Lalo pang lumala ang sitwasyon matapos ang maikling 12-araw na digmaan laban sa Israel noong Hunyo 2025, na nagbawas pa sa tiwala ng mga tao na makakabangon ang ekonomiya.

Umabot sa antas ng krisis ang inflation, na umabot sa mahigit 42% taon-taon pagsapit ng Disyembre 2025. Habang tumataas ang presyo ng mga bilihin, agad namang ipinapalit ng mga pamilya at negosyo ang kanilang rial sa dolyar, ginto o pangunahing produkto, na nagpabilis sa pagbagsak ng halaga ng pera.

Ang presyo ng ginto, na tradisyunal na ginagamit sa Iran bilang panangga laban sa inflation, ay higit nang dumoble matapos ang digmaan. Ngayon, ang isang gintong barya ay nagkakahalaga na ng 1.7 bilyong rial.

Katiwalian at maling pamamahala

Ang pagbagsak ng rial ay bunga ng maraming taon ng katiwalian, maling pamamahala, at geopolitical na pagkakahiwalay.

Dahil sa mga internasyonal na sanction, hirap makakuha ng dolyar at iba pang dayuhang pera ang Iran, lalo na mula sa bentahan ng langis. Dahil dito, hindi nagawa ng Central Bank na pigilan ang pagbagsak ng rial o ayusin ang takbo ng merkado.

Huminto ang paglago ng ekonomiya, at inaasahang bababa ang GDP ng Iran ng 1.7 % sa 2025. Dahil dito, bumaba ang kita ng gobyerno mula sa buwis at lumala pa ang problema sa pera, kaya naging mas mahirap para sa estado na pamahalaan ang mga subsidiya o kontrolin ang merkado ng pera.

Simula huling bahagi ng 2025, nagbago ang polisiya: kailangan ng mga importer na bumili ng dayuhang pera sa tunay na presyo sa merkado, sa halip na sa subsidized na presyo, kaya biglang tumaas ang pressure sa rial.

Ang labis na pagtutok ng pamahalaan sa ambisyon ng militar, kasama na ang nuclear program, ay nag-uubos ng maraming yaman. Pagkatapos ng digmaan sa Israel, mas naramdaman ng maraming Iranian ang sitwasyong "walang digmaan, pero wala ring kapayapaan," kaya mas nabawasan ang tiwala ng mga tao sa pagbangon at lalo pang lumala ang krisis sa ekonomiya.

Hindi pagtanggap sa rehimen

Ang mga protesta na kumakalat sa buong Iran ay hindi hiwalay na kuwento sa krisis ng pera -- ito mismo ang direktang resulta nito. Nagsimula ito bilang mga welga ng mga mangangalakal at tindero na galit sa pagbagsak ng kita at pabago-bagong presyo, at ngayo’y kumalat na sa buong bansa, na may daan-daang protesta na iniulat sa lahat ng lalawigan.

Ang pagtaas ng presyo ng pagkain, kabilang ang mga pangunahing bilihin tulad ng gatas, ay naging mitsa ng tensyon, habang ang sahod ng maraming manggagawa ay nanatili sa halos $100 kada buwan. Nagsara ang mga tindahan ng elektronikong gamit sa sentral Tehran, at ang mga welga sa Grand Bazaar ay nagpahinto sa kalakalan. Ang mga protesta ay hindi na tungkol sa problemang pang-ekonomiya lamang; ito ay tungkol sa hindi pagtanggap sa mga kapalpakan ng rehimen at isang panawagan para sa pagbabago.

Mabagsik ang naging tugon ng pamahalaan. Libu-libong nagpoprotesta ang napatay o nakulong, at lalo pang tumindi ang mga paghihigpit at pananakot. Ngunit patuloy pa rin ang kaguluhan, dahil hindi matanggap ng mga Iranian ang isang sistemang binigo sila sa ekonomiya, politika, at lipunan.

Pagod at sawang-sawa na ang mga Iranian at ayaw nang tiisin ang kapalpakan ng kanilang pamahalaan. Ang mga protesta ay malinaw na pagpapakita ng hindi pagtanggap sa rehimen na inuuna ang sariling pananatili kaysa sa kapakanan ng mamamayan.

Habang lalong lumalala ang krisis sa pera at patuloy ang mga protesta, kitang-kita na ang mga problema sa sistema ng Iran at hindi na ito maaaring balewalain.